Chile

Historia

Wczesne dzieje

Jeszcze przed przybyciem Hiszpan w XVI w. Araukanie od dawna kontrolowali ziemie w południowej części regionu. Mieszkańcy na północy byli pod władzą Imperium Inków. Diego de Almagro, który został wysłany z Peru przez Francisca Pizarro celem zbadania południowego regionu, poprowadził swój oddział przez Andy do centralnych nizin Chile, ale nie udało mu się w roku 1536 ustanowić tam przyczółka.

W roku 1540 Pedro de Validivia wmaszerował do Chile i pomimo zaciętego oporu Araukan założył Santiago w roku 1541, a później jeszcze La Serenę, Concepción i Valdivię. Po początkowym okresie nieustannej wojny z tubylcami Hiszpanom udało się ich ujarzmić. Choć Chile z uwagi na jego izolację od Peru na północy i brak metali szlachetnych (miedź odkryto dużo później), nie było atrakcyjne dla Hiszpan to rozwinęli oni sielskie społeczeństwo oparte na dużych ranczach i hacjendach, na których pracowali tubylcy, a plony wysyłano do Peru. W trakcie długiego okresu kolonialnego Metysi stali się najemną klasą farmerów, którzy choć z technicznego punktu widzenia byli wolni, to w praktyce byli przywiązani do ziemi.

Chile przez większość okresu kolonialnego było kapitanatem generalnym podległym wicekrólestwu Peru, ale w roku 1778 stało się oddzielną, praktycznie niezależną od Peru jednostką administracyjną. Granice terytorialne były kiepsko zdefiniowane i były przyczyną, po uzyskaniu przez Chile pełnej niepodległości, długich dysput granicznych z Peru, Boliwią i Argentyną. Ruch niepodległościowy miał swój początek w 1810 roku pod przewodnictwem Juana Martíneza de Rozasa i Bernardo O’Higginsa. Pierwsza faza ich działania w latach 1810 – 1814 zakończyła się porażką pod Rancaguą, przede wszystkim z uwagi na rywalizację panującą pomiędzy O’Higginsem, a José Miguelem Carrerą i jego braćmi. W roku 1817 José de San Martin, z wielkim trudem, przeprowadził armię z Argentyny do Chile przez Andy. W następnym roku wygrał z Hiszpanami decydującą bitwę pod Maipú.


Nowy naród

O’Higgins, który został wybrany naczelnkiem, formalnie proklamował niepodległość Chile w Talce 12 lutego 1818 roku i ustanowił wojskową autokrację, która charakteryzowała politykę republiki do 1833 r. O’Higgins rządził w Chile od 1818 do 1823 roku, kiedy to silna opozycja wobec jego polityki zmusiła go do ustąpienia z urzędu. W tym okresie dowodzący Chilijską marynarką brytyjski ekspatriant Lord Cochrane, oczyścił w latach 1819-1820 wybrzeże z hiszpańskiej floty, a w 1826 roku ostatni rojaliści zostali wypędzeni z wyspy Chiloé, która była ich ostatnim przyczółkiem na ziemiach Chile. Kolonialna arystokracja i kler zostały zdyskredytowane przez ich sympatie rojalistyczne. Armia, oraz kilku intelektualistów ustanowiła rząd pozbawiony wszelkich form demokratycznych. Jednak w stworzonej przez Diego Portalesa przede wszystkim na szczególne potrzeby Chile centralistycznej konstytucji z 1833 roku, położono podstawy pod stopniowe wyłanianie się rządu parlamentarnego i długiego okresu stabilności.

W czasie rządów Manuela Bulnesa w latach 1841 – 1851 i Manuela Montta w latach 1851 – 1861 w państwie doszło do reform rządowych i rozwoju materialnego. Wojna pomiędzy Peru, a Hiszpanią z 1866 roku objęła też Chile i sprawiła, że republika umocniła wybrzeże i stworzyła marynarkę. Chilijczycy uzyskali prawa do eksploatacji pól azotniakowych na Atakamie, które wówczas należały do Boliwii. Problemy z tą koncesją doprowadziły do otwartej wojny (Wojna o Pacyfik). Chile zwyciężyło i uzyskało wartościowe tereny od Boliwii i Peru. Wywiązał się również długotrwały spór, tzw. Kontrowersja o Tacnę i Aricę, który został ostatecznie zażegnany w 1929 r. Chile zostało również wciągnięte w poważny konflikt graniczny z Argentyną. Figura Chrystusa Zbawiciela Andów została zadedykowana w 1904 roku jako znak i symbol zakończenia tych problemów. Dzięki eksploatacji azotniaków i miedzi przez obce państwa, głównie Stany Zjednoczone, dobrobyt w Chile trwał. Kolej Transandyjska została ukończona w 1910 roku (zamknięto ją w 1982 r.) i położono również wiele innych linii kolejowych. Rozpoczęto proces uprzemysłowienia, który wkrótce podniósł Chile na pierwszoplanową pozycję wśród narodów Ameryki Południowej. W międzyczasie spory pomiędzy ciałem wykonawczym, a prawodawczym rządu przybrały na intensywności, ich skutkiem w roku 1891 było obalenie José Balmacedy. Kongresowa dyktatura (z prezydentem i członkami gabinetu figurantami mianowanymi przez kongres) kontrolowała rząd, aż do uchwalenia konstytucji z 1925 roku, która przewidywała silnego prezydenta. Arturo Alessandri były prezydent, (który zainicjował program reform pracy w czasie swojej kadencji od 1920 do 1924 roku i który miał powszechne wsparcie ludności) został ponownie wezwany w roku 1925 na tymczasowego zarządcę, aż nie doszło do kolejnych wyborów.

Radykałowie kontra konserwatyści

Choć w Chile między latami 1926 – 1931 panował dobrobyt gospodarczy to bardzo silnie odczuło ono kryzys światowy, przede wszystkim z uwagi na jego zależność od eksportu minerałów i wahających się rynków światowych. Bezrobocie na dużą skalę pojawiło się również gdy po pierwszej wojnie światowej załamał się rynek azotniaków. Rozkwit klas pracujących naznaczony był przez zakładanie związków zawodowych, a wielu marksistów orędowało do całkowitej reformy społecznej. Zmagania pomiędzy radykałami i konserwatystami doprowadziły do serii eksperymentów społecznych i ripost mających na celu powstrzymanie radykałów (szczególnie komunistów) siłą. W trakcie drugiej kadencji Arturo Alessandriego od 1932 do 1938 przywrócono w pewnym stopniu stabilność gospodarczą. Jednakże uciekł się on do represyjnych środków, które wyobcowały klasy robotnicze. Front Ludowy, koalicja demokratyczno – lewicowa, przejęła władzę po wyborach z 1938 r. Chile zerwało stosunki z Osią w roku 1943 i wypowiedziało wojnę Japonii w 1945 r. Stabilność gospodarcza, poprawa warunków pracy i sprawowanie kontroli nad komunistami były głównymi celami rządu Gabriela Gonzáleza Videla, który został wybrany na stanowiso prezydenta w 1946 r. Rządził ze wsparciem komunistów do 1948 roku, kiedy to uzyskał poparcie partii liberalnej i zdelegalizował partię komunistyczną. Jego wysiłki oraz jego następców, Carlos Ibáñeza del Campo w latach 1952–1958 i Jorge Alessandriego w latach 1958 – 1964, były utrudnione przez chroniczną inflację i powtarzające się kryzysy pracy.

W wyborach prezydenckich z 1964 roku (w których wybrano Eduardo Freia Montalye) i wyborach do kongresu z 1965 roku partia chrześcijańsko-demokratyczna odniosła druzgocące zwycięstwo nad koalicją socjalistyczno-komunistyczną. Frei poczynił postępy w dziedzinach reformy rolnictwa, szkolnictwa, warunków mieszkalnych i pracy. Zgodnie z jego programem chilenizacji rząd przejął pakiet kontrolny nad należącymi do amerykańskich firm kopalniami miedzi, jednocześnie kooperując z tymi przedsiębiorstwami w ich zarządzaniu i rozwoju.

Allende, Pinochet i dzisiejsze Chile

W 1970 roku Salvador Allende Gossens, głowa Frontu Ludowego, koalicji partii lewicowych zdobył większość głosów w wyborach prezydenckich i stał się pierwszym marksistą wybranym w wyborach powszechnych w Ameryce Łacińskiej. Allende próbując przekształcić Chile w państwo socjalistyczne znacjonalizował wiele prywatnych przedsiębiorstw, wprowadził programy reformy rolnej, a w sferze stosunków zagranicznych dążył do zacieśnienia stosunków z państwami komunistycznymi.Szerzące się problemy wewnętrzne, wliczając w to rosnącą inflację, brak jedzenia i towarów konsumpcyjnych, rygorystyczne kontrole rządowe i opozycja z niektórych sektorów wobec programów Allende doprowadziły do serii brutalnych strajków i demonstracji. Wraz z pogarszaniem się sytuacji, tradycyjnie neutralne chilijskie wojsko zaczęło kłaść naciski na Allende. Ustąpił on wobec części ich żądań i mianował wojskowych na kilka wysokich pozycji ministerialnych.

We wrześniu 1973 roku siły zbrojne, z potajemnym wsparciem USA, urządziły przewrót w trakcie którego Allende popełnił samobójstwo. Doprowadził on również do egzekucji, uwięzienia lub wydalenia z Chile tysięcy ludzi. Generał Augusto Pinochet Ugarte przejął władzę na krajem. Gospodarka dalej się pogarszała, choć rząd chciał przywrócić do Chile prywatne przedsiębiorstwa przez denacjonalizację wielu gałęzi przemysłu i wypłacenie odszkodowań firmom przejętym przez rząd Allende. W 1974 roku Pinochet stał się niekwestionowalnym przywódcą Chile, obejmując pozycję głowy państwa i w 1977 roku zniósł wszystkie partie polityczne i ograniczył prawa człowieka i obywatelskie. Bezrobocie i niepokoje wśród robotników rosły, choć dzięki pożyczkom od zagranicznych banków i wzrostowi światowych cen miedzi gospodarka miarowo polepszała się między rokiem 1976, a 1981. We wczesnych latach osiemdziesiątych kraj trawiła recesja, a dług zagraniczny znacznie wzrósł, ale pod ich koniec gospodarka ustabilizowała się. Konstytucja z 1981 roku gwarantowała wybory w 1989 roku, a w latach osiemdziesiątych pomimo sprzeciwu Pinocheta ponownie zaczęły formować się partie polityczne. W październiku 1988 roku elektorat głosował przeciwko wydłużeniu kadencji Pinocheta do 1997 r. W 1989 roku Patricio Aylwin Azócar, członek partii chrześcijańsko-demokratycznej, który przewodził koalicji 17 partii centrowych i lewicowych został wybrany w wyborach powszechnych na stanowisko prezydenta. Jednakże, zgodnie z napisaną przez wojsko konstytucją Pinochet pozostał dowódcą armii. Pod rządami Aylwina Chile ponownie zwróciło się w kierunku demokracji, gospodarka wzmocniła się, eksport się zwiększył, a dług obniżył.

W 1994 roku Eduardo Frei Ruiz-Tagle, syn poprzednika Allende, chadek i przywódca kolejnej centrolewicowej koalicji został prezydentem. Polityka wolnorynkowa Freia doprowadziła do potężnego napływu inwestycji zagranicznych. Pinochet ustąpił ze stanowiska w 1998 roku i został mianowany dożywotnim senatorem. Później w tym samym roku podczas swej wizyty w Londynie, Pinochet został aresztowany i przetrzymywano go z uwagi na to, że groziła mu ekstradycja do Hiszpanii w związku z zarzutami dotyczącymi działań jego represyjnego reżimu. Uwolniono go z przyczyn zdrowotnych i wrócił do Chile w marcu 2000 r. Spadające ceny miedzi, które pogarszał azjatycki kryzys ekonomiczny, spowodowały w Chile problemy gospodarcze i społeczne w 1998 i 1999 r. Ricardo Lagos Escobar pokonał w styczniu 2000 roku z niewielką przewagą Joaquína Lavína, z prawicowego Sojuszu dla Chile w drugiej turze wyborów. Lagos, kandydat koalicji chadecko-socjalistycznej stał się pierwszym prezydentem socjalistą od czasów Allende. Był umiarkowanym lewicowcem i stworzył gabinet składający się głównie z nieideowych technokratów.

Przemoc wojskowa czasów Pinocheta pozostaje nadal nie rozwiązanym problemem społeczeństwa chilijskiego. Pod rządami Lagosa dochodzenia karne w sprawie praw człowieka poszły dalej niż za jego dwóch poprzedników, ale nie z taką energią jakby chcieli tego lewicowcy i zwolennicy praw człowieka. W 2000 roku prokuratura wniosła zarzuty związane z prawami człowieka przeciwko Pinochetowi, ale zostały one oddalone w związku z jego problemami zdrowotnymi. W 2004 roku rozpoczęto nowe śledztwo w tej sprawie.Odkrycie w nim tajnych zagranicznych kont bankowych doprowadziło do wniesienia przeciwko Pinochetowi zarzutów uchylania się od płacenia podatków. Tym razem nie zostały one oddalone, ale śmierć Pinocheta w 2006 roku zakończyła wszystkie próby osądzenia go. Raport rządowy z 2004 roku na temat reżimu Pinocheta ujawnił stosowanie tortur i nielegalnego więzienia ludzi na szeroką skalę i sprawił, że chilijski kongres wcielił w życie program odszkodowań dla ofiar rządów wojska. Dodatkowo armia przyjęła zbiorową odpowiedzialność za pogwałcenia praw człowieka pod rządami Pinocheta. Od 2004 roku część byłych, wyższych rangą oficerów wojska w reżimie Pinocheta zostało uznanych za winnych przestępstw związanych z morderstwami i innymi naruszeniami praw człowieka, które nastąpiły po puczu.

W 2005 roku wprowadzono poprawkę do konstytucji, która ograniczała wpływ wojska na kraj i wzmacniała kontrolę władzy cywilnej nad nim, likwidując tym samym pozostałości po dyktaturze Pinocheta jakie zostały w dokumencie. Również w tym roku granica z Peru stała się źródłem napięcia międzynarodowego gdyż Peru zaczęło sobie rościć prawa do morskich łowisk, które kontrolowało Chile. Michelle Bachelet, socjalistka i minister obrony w rządzie Lagosa została w styczniu 2006 roku w drugiej turze wyborów wybrana na stanowisko prezydenta. Stała się ona pierwszą kobietą na tym stanowisku w Chile. Bachelet, kandydatka centrolewicowa, zdobyła ponad 53% głosów i pokonała konserwatywnego przedsiębiorcę Sebastiána Piñerę. Centrolewicowa koalicja zdobyła również większość w obu izbach chilijskiego kongresu.

W czerwcu 2006 roku w Chile doszło do masowych protestów w sprawie finansowania szkół średnich, a w czasie niektórych z nich doszło nawet do starć z policją. Również na początku 2007 roku odbyły się duże protesty w Santiago w sprawie zakłóceń, które powodował nowy system publicznych środków transportu. Państwo dość dobrze poradziło sobie z globalnym kryzysem finansowym i recesją lat 2008-2009, rząd użył rezerw finansowych uzyskanych dzięki boomowi na miedź z lat 2003-2008 do programu stymulacyjnego. Dwadzieścia lat rządów centrolewicowych dobiegło końca w 2010 roku gdy Piñera pokonał byłego prezydenta Freia Ruiz-Tagle’a, ich kandydata w drugiej, styczniowej turze wyborów.
W lutym 2010 roku państwo zostało dotknięte niszczycielskim trzęsieniem ziemi i znacznymi wstrząsami wtórnymi do jakich doszło w kolejnych tygodniach. Największe zniszczenia były w mieście Concepción i na terenach do niego przyległych, ale do znacznych szkód doszło również w Santiago i Valparaiso.

Na terenach przyległych do centralnego wybrzeża doszło również do tsunami. Trzęsienie ziemi pociągnęło za sobą setki ofiar, a szkody wyliczono na miliard. Około 220000 domów uległo zniszczeniu, a gałęziami przemysłu najbardziej dotkniętymi przez trzęsienie były winiarstwo i rybołówstwo. W połowie 2012 roku rząd Chile ocenił, że ukończono już trzy czwarte niezbędnej odbudowy.

Pogoda

Chile

Brak danych o pogodzie

Kursy walut

Usa 1 USD 3,5651 zł
Euro 1 EUR 4,2746 zł
Chile 100 CLP 0,5708 zł
Meksyk 1 MXN 0,2001 zł
Brazylia 1 BRL 1,1362 zł
Paragwaj 100 PYG 0,0629 zł
Peru 1 PEN 1,0979 zł
Argentyna 1 ARS 0,2081 zł
Urugwaj 1 UYU 0,1234 zł
Gwatemala 1 GTQ 0,4886 zł